Wstęp

Meningokok, to popularna nazwa bakterii Neisseria meningitidis, Gram-ujemnej dwoinki, występującej na całym świecie. Istnieje 13 odmian meningokoka (tzw. serotypów), różniących się zjadliwością. Ważne w praktyce jest to, że szczepionka uodparniająca przeciwko jednemu z serotypów nie daje odporności na zakażenie innym serotypem.

Epidemiologia

Najwięcej zakażeń meningokokowych rejestruje się w tzw. pasie subsaharyjskim, to znaczy od Gambii w Afryce Zachodniej do Etiopii w Afryce Wschodniej. W regionie tym dominuje serotyp A. Dla Stanów Zjednoczonych typowe są natomiast zakażenia serotypem C.

W Polsce, podobnie jak w większości krajów europejskich, dominuje typ B, aczkolwiek w przypadku zachorowań epidemicznych (wiele zachorowań na małym terenie i w tym samym czasie) coraz częściej stwierdza się zakażenia wywołane przez typ C. Tak było przy głośnych zachorowaniach żołnierzy w koszarach w województwie Lubuskiem roku 2005 oraz przy fali zachorowań nastolatków w Bytomiu i Tarnowskich Górach w roku 2006. Zakażenia meningokokowe są najczęściej spotykane u niemowląt i małych dzieci, ale najbardziej burzliwy przebieg z dużą śmiertelnością obserwuje się u nastolatków (20%).

Obraz kliniczny zakażeń meningokokowych

Jest to zakażenie o bardzo zróżnicowanym przebiegu. Wbrew powszechnej opinii, zakażenie meningokokowe jest często spotykane w naszej populacji. Większość ludzi styka się z meningokokiem w jakimś okresie swojego życia, ale nie zapada na żadną poważną chorobę. U około 20-30% ludzi można wykryć nosicielstwo tej bakterii w jamie nosowo-gardłowej, a około 80% ludzi w naszym kraju ma przeciwciała świadczące o przebytym kontakcie z tą potencjalnie groźną bakterią. W powstaniu objawów choroby decydującą rolę ma stan organizmu człowieka stykającego się z meningokokiem.

Zdrowy i prawidłowo odporny człowiek, nawet jeżeli zostanie zarażony meningokokiem, to najprawdopodobniej nie dozna żadnych szkód na zdrowiu. Na pewien czas może stać się nosicielem, a następnie samodzielnie wytworzy przeciwciała odpornościowe i pozbędzie się zakażenia.

Ryzyko rozwoju poważnej choroby meningokokowej istnieje natomiast u osób o obniżonej odporności, takich jak:

- dzieci w wieku od 3 miesięcy do 5 lat
- pacjenci z wrodzonymi niedoborami odporności, zwłaszcza z defektami układu dopełniacza
- osoby przemęczone, poddane przewlekłemu stresowi
- osoby żyjące w złych warunkach środowiskowych, zwłaszcza zamieszkujące w warunkach przeludnienia (akademiki, internaty, koszary, lokale socjalne)
- dzieci przewlekle narażone na bierne palenie tytoniu
- młodzież w wieku od 14 do 19 lat, szczególnie jeżeli często przebywa w warunkach ścisłego kontaktu z wieloma osobami (dyskoteki, lokale rozrywkowe) oraz pali papierosy i/lub używa narkotyków

W ostatnich latach szczególnie podkreśla się ten ostatni czynnik. Udowodniono ponad wszelką wątpliwość, że zarówno regularne odwiedzanie dyskotek i klubów młodzieżowych, jak i używki (papierosy, alkohol, narkotyki), są najważniejszymi czynnikami ryzyka zwiększającymi częstość nosicielstwa meningokoków oraz rozwoju poważnych zakażeń meningokokowych. Zakażenie przenosi się drogą kropelkową (kaszel, kichanie), lub przez bezpośredni kontakt, czyli np. przez pocałunki lub wspólne korzystanie z jednego napoju lub z tych samych sztućców.

Postacie inwazyjnych zakażeń meningokokowych

W przypadku zakażenia meningokokiem osoby o zmniejszonej odporności, może dojść do rozwoju tzw. choroby inwazyjnej, która przebiega jako posocznica, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub ogniskowe zakażenie jednego z narządów (zapalenie płuc, zapalenie stawów, zapalenie osierdzia, zapalenie otrzewnej).

Najbardziej dramatyczny przebieg ma posocznica przebiegająca z uszkodzeniem nadnerczy, zwana zespołem Waterhouse-Friderichsena, objawiająca się zaburzeniami świadomości, rozległymi wybroczynami na skórze oraz błyskawicznie postępującym wstrząsem i niewydolnością krążeniowo-oddechową. W tej postaci zakażenia uszkodzenie ważnych dla życia narządów postępuje w sposób tak piorunujący, że choroba jest praktycznie nieodwracalna i nieuleczalna.

Nawet szybkie włączenie najnowocześniejszych leków zwykle nie zmienia przebiegu choroby - śmiertelność przekracza 90%, a zgon może nastąpić dosłownie w ciągu paru godzin od pojawienia się pierwszych objawów choroby! Jeżeli nie dochodzi do uszkodzenia nadnerczy rokowanie jest nieco lepsze, ale nawet w takich przypadkach "niepowikłanej posocznicy meningokokowej" śmiertelność sięga 50%.

Także zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych przebiega zwykle ciężko, z typowymi objawami neuroinfekcji, takimi jak: zaburzenia świadomości, bóle głowy, wymioty, sztywność karku. U mniejszych dzieci często występują drgawki oraz nadmierne napięcie i tętnienie ciemiączka. Rokowanie w zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych jest lepsze niż w posocznicy, bo śmiertelność wynosi średnio 10%, ale u dzieci, które przeżyły mogą występować trwałe ubytki neurologiczne, takie jak wodogłowie, niedowłady lub ślepota.

Rozpoznanie choroby meningokokowej jest trudne, ponieważ początkowe objawy są często nie do odróżnienia od zwykłego przeziębienia lub grypy, a później choroba przebiega tak gwałtownie, że może być już nie do opanowania. Podstawą leczenia jest stosowanie antybiotyków skutecznych wobec tej bakterii oraz innych preparatów wspomagających leczenie zaburzeń neurologicznych i krążeniowych.

Profilaktyka

Ze względu na specyficzny charakter zakażenia, to znaczy dużą częstość bezobjawowego nosicielstwa i ścisły związek rozwoju choroby ze stanem układu odporności człowieka, nie zaleca się powszechnych badań nosicielstwa meningokoka w jamie nosowo-gardłowej ani rutynowego leczenia takiego nosicielstwa. Wyjątkiem jest diagnostyka ognisk zachorowań epidemicznych oraz postępowanie z osobami z bezpośredniego kontaktu z osobą poważnie chorą, gdzie obowiązują nieco inne zalecenia.

U osób, które miały bezpośredni, ścisły kontakt z osobą, u której rozwinęła się inwazyjna choroba meningokokowa, zaleca się profilaktyczne zastosowanie antybiotyku. Preparat dobiera lekarz, skutecznych jest wiele antybiotyków.

U dzieci i dorosłych, będących w grupie ryzyka zakażeń meningokokowych, można rozważyć zastosowanie szczepień ochronnych. W ostatnich latach dokonał się duży postęp w zakresie szczepień przeciwko meningokokom. Jeszcze kilka lat temu istniały jedynie mało skuteczne szczepionki skierowane przeciwko serotypom A lub C. Niedawno wprowadzono na rynek skuteczne szczepionki tetrawalentne, dające odporność jednocześnie przeciwko czterem serotypom A, C, Y i W-135.

W aktualnych (2006) zaleceniach Amerykańskiej Akademii Pediatrii (AAP) pojawiło się nawet zalecenie rutynowych szczepień przeciwko zakażeniom meningokokowym wszystkich zdrowych dzieci w wieku 11-12 lat oraz wszystkich dzieci w wieku powyżej 11 lat, nie zaszczepionych wcześniej.

Należy jednak podkreślić, że rekomendacje amerykańskie mogą nie odpowiadać potrzebom Polski i krajów europejskich. W naszym kraju, w przeciwieństwie do USA, większość potwierdzonych mikrobiologicznie zakażeń N.meningitidis to zakażenia serotypem B, przeciwko któremu nie ma jak dotąd w pełni immunogennej szczepionki. Szacuje się, że serotyp B może odpowiadać nawet za 80% zakażeń w naszym kraju. Serotyp C dominuje jedynie w lokalnych zachorowaniach o charakterze epidemicznym.

Podstawowe piśmiennictwo:

1) Rudkowski Z. "Choroby zakaźne i pasożytnicze u dzieci", PZWL, Warszawa 2001

2) American Academy of Pediatrics "Prevention and Control of Meningococcal Disease: Reccomendation for Use of Meningococcal Vaccines in Pediatric Patients" Policy Statement 25.05.2005